Lasy, pola i tereny zabudowane na Litwie

Lasy i użytki rolne dzielą mapę

Samorządy dzielą się na dwie szerokie grupy. Typowy samorząd: użytki rolne zajmują 58,9% powierzchni, a lasy 28,0%, ale za tym typowym profilem kryją się zarówno miejsca zdominowane przez drzewa, jak i takie, w których drzew niemal nie ma.

Lasy skupiają się w nielicznych miejscach. Dwa najbardziej zalesione samorządy, Samorząd druckienicki i Rejon orański, leżą w tym samym okręgu (Okręg olicki), a lasy zajmują odpowiednio 67,4% i 62,6% ich powierzchni. Samorząd neryński ma również duży udział lasów, 57,0%, choć naturalne tereny otwarte zajmują 40,2% terenu.

Użytki rolne mają odwrotny profil. Samorząd rejonu wyłkowyskiego i Rejon kalwaryjski, oba położone w tym samym okręgu (Okręg mariampolski), przeznaczają odpowiednio 84,3% i 82,6% swojej powierzchni na pola, sady i pastwiska. W takich miejscach drzew jest mało: Samorząd rejonu wyłkowyskiego zachowuje jako las zaledwie 9,3% swojej powierzchni, znacznie poniżej mediany (28,0%).

Woda i tereny podmokłe mają znaczenie tylko w kilku miejscach. Najwyższy udział powierzchni wodnych, 18,8%, ma Rejon szyłokarczemski, a najwyższy udział bagien i torfowisk, 2,9%, ma Rejon szyłokarczemski. Typowy samorząd ma natomiast tylko 1,1% powierzchni wodnych i 0,6% terenów podmokłych.

Powierzchnia zabudowana skupia się w miastach

Typowy samorząd: powierzchnie sztuczne zajmują zaledwie 2,8% terenu, więc miasta stanowią osobny przypadek. Kowno ma 74,1% powierzchni sztucznych, a jak pokazuje wykres poniżej, najwyższe udziały przypadają na zwarte obszary miejskie.

Stolica jest wyjątkiem wśród dużych miast. Samorząd miasta Wilna ma 40,5% powierzchni sztucznych, ale nadal 31,1% lasów, czyli wartość powyżej mediany (28,0%). Odzwierciedla to terytorium o powierzchni 401,0 km², obejmujące zarówno lasy, jak i zabudowę mieszkaniową. Kowno ma 4,3% lasów, a Samorząd miejski Poniewież tylko 1,5%. Woda też nie jest w miastach bez znaczenia: Szawle ma w swoich granicach 16,5% powierzchni wodnych.

Uszczelnienie gleby pokazuje ten sam podział w bardziej szczegółowym ujęciu. Samorząd miejski Poniewież ma najwyższą średnią gęstość uszczelnienia gleby, 23,8%, podczas gdy typowy samorząd ma jedynie 0,7%.

Samorządy wiejskie mają więcej terenów zabudowanych na mieszkańca

Powierzchnia zabudowana na mieszkańca, liczona w m², odwraca ten obraz. W miastach Kowno ma 81 m²/mieszk., a Samorząd miejski Kłajpeda ma 73 m²/mieszk., natomiast w dwóch samorządach wiejskich wskaźnik sięga 347 m²/mieszk. (Rejon olicki) i 344 m²/mieszk. (Samorząd rejonu ignalińskiego). W rankingu krajowym Samorząd miasta Wilna ma najniższą wartość (68 m²/mieszk.), a Samorząd rejonu malackiego najwyższą (380 m²/mieszk.), co pokazuje bardzo dużą rozpiętość.

Wartość krajowa, 166 m²/mieszk., jest niższa od mediany (245 m²/mieszk.), ponieważ duże miasta mocno wpływają na sumę krajową, a większość samorządów jest słabo zaludniona. Udział terenów zabudowanych w ogólnej powierzchni pokazuje to samo: w skali kraju wynosi 0,7%, a typowy samorząd ma zaledwie 0,6%.

Prawdopodobne wyjaśnienie jest takie, że na wsi osady, zabudowania gospodarcze i drogi lokalne rozkładają się na niewielu mieszkańców, a w miastach bloki mieszczą wielu ludzi na małej powierzchni gruntu. Budynki wzniesione dla większej liczby mieszkańców mogą też dziś służyć mniejszej liczbie osób.

Tereny zabudowane wciąż rosną, nawet tam, gdzie ludzie wyjeżdżają

Powierzchnia zabudowana wzrosła w wielu samorządach: w medianowym jest o 68% większa niż w 1975 roku i o 21% większa niż w 2000 roku.

Tempo wzrostu bardzo różni się w zależności od miejsca. Samorząd druckienicki, Rejon kowieński i Samorząd rejonu kłajpedzkiego odnotowują od 2000 roku wzrosty rzędu 42%, 41% i 41%, przy medianie wynoszącej 21%. W dłuższym okresie, od 1975 roku, największy wzrost, 121%, odnotowuje Samorząd druckienicki, przy medianie 68%.

Wokół dużych miast zabudowa szła w parze ze wzrostem liczby ludności. Rejon kowieński: liczba ludności w ciągu dziesięciu lat zmieniła się o +26,6%; Samorząd rejonu kłajpedzkiego: o +36,7%. Powierzchnia zabudowana w obu również się powiększyła, odpowiednio o 41% i o 41% od 2000 roku, co należy do najwyższych wskaźników w kraju.

Gdzie indziej zabudowa nadal się rozrastała, mimo że mieszkańcy wyjeżdżali. Samorząd rejonu szackiego: liczba ludności w ciągu dziesięciu lat zmieniła się o −18,1%. Powierzchnia zabudowana mimo to wzrosła od 2000 roku o 31%. Samorząd rejonu wyłkowyskiego: liczba ludności zmieniła się o −16,0%; Rejon kalwaryjski: o −16,8%. Widać tam ten sam układ: od 2000 roku powierzchnia zabudowana wzrosła odpowiednio o 28% i o 26%.

Udziały należy czytać ostrożnie

Udziały pokrycia terenu dotyczą roku 2018, a dane o terenach zabudowanych – roku 2020, więc tych dwóch grup wskaźników nie należy sumować. Każdy udział odnosi się też do całej powierzchni, łącznie z wodami.

Znaczenie ma także wielkość terytorium. Samorządy miejskie obejmują małe obszary, na przykład 45,0 km² (Olita), więc ich udziały opisują zabudowane jądro miasta. Samorządy rejonowe obejmują duże obszary o zróżnicowanym użytkowaniu, dlatego wysoki udział powierzchni sztucznych jest poza miastami rzadkością.

Definicje wpływają też na poziom wskaźników. Kowno ma 74,1% powierzchni sztucznych, co obejmuje drogi, przemysł i zieleń miejską, ale według miary stosowanej we wskaźnikach wzrostu, która uwzględnia wyłącznie powierzchnię zabudowaną, zabudowane jest tylko 15,1% powierzchni. Oba ujęcia są przydatne, ale odpowiadają na nieco inne pytania.