Starsze i młodsze samorządy: wiek, urodzenia i zgony

Szeroki rozrzut wieku w skali kraju

W typowym samorządzie osoby w wieku emerytalnym stanowią 23,3%, a mediana wieku wynosi 47,5 lat. Za tymi medianami kryje się duży rozrzut: udział osób starszych waha się od 14,4% (Samorząd rejonu kłajpedzkiego) do 29,2% (Rejon wisagiński).

Według tego miernika najstarszą populację ma Rejon wisagiński; dalej plasują się Rejon birsztański (28,5%) i Samorząd rejonu ignalińskiego (27,8%). Rejon wisagiński ma też najwyższą medianę wieku, 53,0 lat, której nie osiąga żaden inny samorząd.

Duże miasta nie wyglądają jednakowo. Samorząd miasta Wilna – 17,5%, a Kowno – 22,1%; oba wyniki są poniżej mediany. Miasta regionalne Samorząd miejski Poniewież i Olita osiągają odpowiednio 25,7% i 25,6%, czyli więcej niż wynosi mediana.

Wszystkie najmłodsze profile występują w samorządach rejonowych sąsiadujących z największymi miastami. Najmniejszy udział osób starszych ma Samorząd rejonu kłajpedzkiego (14,4%), dalej są Rejon kowieński (15,4%) i Rejon wileński (15,5%).

Mediana wieku od stolicy po miejscowości uzdrowiskowe

Mediana wieku pokazuje ten sam podział z innej strony. Stolica ma medianę wieku 40,0 lat, podczas gdy Rejon wisagiński – 53,0 lat. Pozostałe duże miasta mieszczą się pomiędzy tymi wartościami: Kowno, Samorząd miejski Kłajpeda i Szawle mają tę samą medianę wieku, 43,0 lat.

Miejscowości uzdrowiskowe i nadmorskie znajdują się w starszej części zestawienia. Rejon birsztański ma medianę wieku 52,0 lat, Samorząd druckienicki – 50,0 lat, a Połąga – 49,0 lat. Liczby pokazują, kto tu mieszka, ale nie dlaczego: kurort może zatrzymywać starszych mieszkańców albo przyciągać nowych, a dane nie pozwalają odróżnić tych dwóch przypadków.

W dwóch z trzech par „duże miasto i sąsiedni rejon” rejon jest młodszy od miasta: mediana wieku wynosi 43,0 lat (Kowno) wobec 39,0 lat (Rejon kowieński) oraz 43,0 lat (Samorząd miejski Kłajpeda) wobec 39,0 lat (Samorząd rejonu kłajpedzkiego). Wokół stolicy kolejność jest odwrotna: 40,0 lat (Samorząd miasta Wilna) i 41,0 lat (Rejon wileński).

Starsza ludność i wyższa umieralność

Współczynniki umieralności dość ściśle podążają za profilem wieku. Samorządy z największym udziałem mieszkańców w wieku emerytalnym zwykle notują najwyższe współczynniki umieralności, czego można oczekiwać przy starszej ludności.

Najwyższy surowy współczynnik umieralności ma Samorząd rejonu ignalińskiego (23,2 ‰); dalej plasują się Rejon orański (21,8 ‰) i Samorząd rejonu malackiego (21,5 ‰). Medianowy samorząd ma 15,6 ‰.

Związek ten nie jest jednak mechaniczny. Weźmy samorząd o najstarszej ludności: Rejon wisagiński. Jego współczynnik umieralności, 15,0 ‰, jest zbliżony do mediany. W obrębie jednego okręgu (Okręg olicki) Rejon orański i Samorząd druckienicki mają podobny udział mieszkańców w wieku emerytalnym, 26,1% i 25,3%, a mimo to ich współczynniki umieralności wynoszą 21,8 ‰ i 14,4 ‰.

Inna para pokazuje to samo. Połąga i Samorząd rejonu birżańskiego mają niemal identyczny udział mieszkańców w wieku emerytalnym, 26,2% i 26,3%, podczas gdy ich współczynniki umieralności wynoszą 12,3 ‰ i 19,5 ‰. Sam wiek nie przesądza o tym, ile zgonów samorząd odnotowuje w ciągu roku.

Urodzenia i miejsca, w których niemal dorównują zgonom

Współczynniki urodzeń różnią się znacznie mniej niż współczynniki umieralności, ale i one pokazują wyraźny podział. Najwyższy współczynnik urodzeń ma Rejon kowieński (9,5 ‰); dalej plasują się Samorząd pojeski (9,4 ‰) i Samorząd rejonu kłajpedzkiego (9,0 ‰). Jeden z tych trzech samorządów, Samorząd pojeski, liczy zaledwie 6 989 mieszkańców, więc jego współczynnik może gwałtownie się zmieniać, gdy przybędzie lub zabraknie kilku urodzeń.

Urodzenia zbliżają się do zgonów tylko w nielicznych miejscach. Rejon kowieński: współczynnik urodzeń wynosi 9,5 ‰, a umieralności 8,9 ‰; Samorząd rejonu kłajpedzkiego: oba współczynniki to odpowiednio 9,0 ‰ i 9,1 ‰. Samorząd miasta Wilna: 7,9 ‰ dla urodzeń i 9,4 ‰ dla zgonów.

Na przeciwległym krańcu oba współczynniki dzieli duża odległość. Samorząd rejonu ignalińskiego: urodzenia 4,9 ‰, zgony 23,2 ‰; Rejon orański: 5,3 ‰ wobec 21,8 ‰; Samorząd rejonu malackiego: 4,3 ‰ wobec 21,5 ‰. W każdym z tych trzech samorządów współczynnik umieralności jest kilkukrotnie wyższy od współczynnika urodzeń.

Wiek i urodzenia również idą w parze. Tam, gdzie mieszka wielu starszych ludzi, odnotowuje się niewiele urodzeń, natomiast samorządy rejonowe wokół dużych miast łączą młodą ludność z najwyższymi współczynnikami urodzeń.

Jak ostrożnie czytać współczynniki i udziały

Współczynniki w małych samorządach zmieniają się z roku na rok. Rejon birsztański: współczynnik umieralności wynosi 16,8 ‰ (2025 r.), a średnia z lat 2023-2025 to 13,3 ‰. Samorząd neryński: wynik roczny to 6,6 ‰, a średnia trzyletnia 8,2 ‰.

Różnią się też lata odniesienia. Udziały grup wiekowych dotyczą 2025 r., współczynnik umieralności – 2025 r., a współczynnik urodzeń – 2024 r., więc zestawienie urodzeń ze zgonami łączy dwa różne lata. Brakuje współczynników urodzeń dla samorządów: Rejon birsztański, Samorząd neryński i Samorząd retowski. Dlatego w rankingach urodzeń uwzględniono nie wszystkie samorządy.

Udział to nie liczba. Dany samorząd może wyglądać na stary, ponieważ młodsi mieszkańcy go opuścili, albo dlatego, że starsi pozostali, a zestawienie nie pozwala odróżnić tych dwóch przypadków. Ten brakujący wymiar uzupełnia dziesięcioletnia zmiana liczby ludności, omówiona w innej analizie.